عوامل موثر بر کیفیت پروتئین در خوراک دام

مهدی احسانی

متخصص تغذیه دام

کیفیت منابع پروتئینی در خوراک دام، به خصوص گاوهای شیری یکی از چالش برانگیزترین مسائل در هنگام انتخاب منبع است. به طور کلی منابع پروتئینی نسبت به غلات قیمت بالاتری دارند. از طرف دیگر در شرایطی که بازار نهاده های پروتئینی دچار تغییرات می شود و نیاز به جایگزینی منابع پروتئین به وجود می آید، توجه به کیفیت و نوع پروتئین موجود در منبع پروتئین اهمیت می یابد. میزان پروتئین عبوری، پروفایل آمینواسیدهای ضروری، قیمت تمام شده، اثرات بر متابولیسم، اثرات متقابل با سایر خوراک های موجود در جیره، عوامل ضد تغذیه ای و چالش زا از جمله نکاتی هستند که باید در هنگام انتخاب منبع پروتئین به آن توجه کنیم. در این مقاله قصد داریم به عوامل و شاخصه های موثر در عملکرد و کیفیت منابع پروتئین در بدن دام بپردازیم.

مفاهیم پایه در انتخاب منابع پروتئین در خوراک دام

پیش از آن که وارد موضوع بررسی ویژگی های کیفی هر یک از منابع پروتئین شویم، برای درک بهتر باید برخی از مفاهیم و اصطلاحات پایه را مرور کنیم تا اهمیت آن ها بهتر درک شود و با نگاهی عمیق تر و جامع تر به انتخاب آن ها بپردازیم.

پروتئین حقیقی و نیتروژن غیر پروتئینی

با توجه به اینکه پروتئین خام بر اساس درصد نیتروژن و تبدیل آن با ضریب 6.25 محاسبه می شود، ممکن است بخشی از پروتئین محاسبه شده در واقع مربوط به پروتئین های واقعی نباشد و منشا نیتروژن منابع غیر پروتئینی باشد. بنابراین پروتئین حقیقی شاخصی است که کیفیت پروتئین را دقیق تر بیان می کند.

پروفایل آمینواسیدهای ضروری

در سال های اخیر محافل علمی تغذیه دام تاکید می کنند که باید توجه داشت آنچه یک حیوان در واقع به آن احتیاج دارد آمینواسیدها، به خصوص آمینواسیدهای ضروری تامین شده در روده هستند، نه درصد پروتئین خام! آمینواسیدها قطعات سازنده ی پازل رشته های پروتئینی تولید شده در بدن حیوان هستند که به دو دسته ی ضروری و غیر ضروری تقسیم بندی می شوند. مهمترین آمینواسیدهای ضروری در گاو شیری شامل لیزین، متیونین، هیستیدین و لوسین هستند. آمینواسیدهای غیر ضروری آن هایی هستند که بدن دام می تواند در بدن خود تولید کند و نیاز ضروری به تامین از طریق خوراک ندارد. اگرچه وجود آن ها نیز در شرایط خاص در جیره لازم است. آمینواسیدهای مازاد بر نیاز دام معمولا به شکل اوره از بدن دفع می شوند که این نوع دفع با اتلاف انرژی بدن همراه است. بنابراین داشتن پروفایل اسیدآمینه نامناسب یک منبع پروتئینی علاوه بر هزینه ی بی ثمری که برای منبع پروتئین می شود، به هدر رفتن منابع انرژی بدن نیز منجر می شود.

آمینواسیدهای محدود کننده خوراک

همانطور که گفته شد، فرایند تولید پروتئین در بدن دام مانند کنار هم قرار گرفتن قطعات یک پازل است. در صورتی که قطعات پازل به درستی در کنار یکدیگر قرار نگرفته باشند و برخی از آن ها کم باشند فرایند تولید پروتئین در بدن به سرانجام نمی رسد. به آمینواسیدهایی که ممکن است کمتر از احتیاجات دام در بدن تامین شوند آمینواسیدهای محدود کننده می گویند. در تغذیه گاوهای شیری آمینواسیدهای محدود کننده به طور عمده شامل لیزین، متیونین و هیستیدین هستند. بنابراین یک منبع پروتئینی مناسب، منبعی است که دارای این آمینواسیدها به میزان کافی و به صورت عبوری باشد.

درصد عبوری بودن پروتئین

درصد عبوری بودن پروتئین یک منبع پروتئین بستگی به پیوندهای شیمیایی درون مولکول های پروتئین، سایر ترکیبات جیره و همچنین مشخصات حیوان نظیر شرایط میکروارگانیسم های شکمبه، میزان مصرف ماده خشک و نرخ عبور خوراک متفاوت است. دام های کم تولید، خشک یا پرواری می توانند از منابع قابل تجزیه در شکمبه با بازدهی بهتری جهت تولید پروتئین میکروبی استفاده کنند. اما در گاوهای پرشیر یا پرواری در حال رشد سریع باید بخش قابل توجهی از پروتئین به صورت عبوری باشد تا احتیاجات حیوان تامین شود. عواملی نظیر نوع تولید و عمل آوری منبع پروتئین، گونه گیاهی و جانوری منبع پروتئین مورد استفاده در میزان عبوری بودن پروتئین اثرگذار هستند.

درصد قابلیت هضم پروتئین

قابلیت هضم عبارت است از مقداری از پروتئین موجود در یک منبع خوراکی که در بدن دام قابل هضم و جذب است که از کسر پروتئین دفع شده در مدفوع از پروتئین مصرف شده، تقسیم بر پروتئین مصرف شده به دست می آید. این شاخصه نیز مانند پروتئین عبوری در شکمبه تابع شرایط متفاوتی در بدن است. باید توجه داشت فرایندهایی که موجب عبوری شدن پروتئین خوراک در شکمبه می شوند، یا جهت عمل آوری منابع (نظیر تولید فول فت سویا، اکسترود کردن، پلت کردن، حرارت دادن یا عمل آوری های شیمیایی) انجام می شوند منجر به کاهش قابلیت هضم خوراک در بدن نشده باشند.

منابع پروتئین در بدن دام چه چیزهایی هستند؟

منابع پروتئین در خوراک دام طیور به دو دسته ی عمده منابع جانوری و گیاهی تقسیم می شوند. منابع گیاهی شامل انواع کنجاله ها، علوفه های با پروتئین بالا، دانه های روغنی و برخی فراورده های جانبی صنایع غذایی نظیر گلوتن ها هستند. اگرچه غلاتی که به عنوان منبع انرژی استفاده می شوند نیز مقادیری پروتئین را در خود دارند. منابع حیوانی شامل ضایعات کشتارگاهی طیور از قبیل پودر گوشت، پودر خون و پودر پر، پودر ماهی و ضایعات صنایع تبدیلی و قطعه بندی آن هستند. هر یک از این منابع مزایا و چالش های خود را دارند که در ادامه به آن ها خواهیم پرداخت.

دسته سوم منابع پروتئین در بدن دام، پروتئین های میکروبی هستند که در شکمبه با استفاده از منابع پروتئین قابل تجزیه و انرژِی حاصل از کربوهیدرات ها تولید می شوند. این منبع پروتئین از نظر کیفیت پروفایل آمینواسیدها نسبت به منابع گیاهی بسیار بهتر هستند، اما منابع جانوری با کیفیت می توانند پروتئین بهتری را تامین کنند.

عوامل موثر بر کیفیت منابع پروتئین گیاهی در خوراک دام

منابع پروتئین گیاهی بسته به نوع گیاه و روش استحصال، ویژگی های مخصوص به خود را دارند. کنجاله ها که حاصل روغن کشی هستند پروتئین بین 25 تا 55 درصد ممکن است داشته باشند. بیشترین میزان پروتئین در کنجاله سویا مشاهده می شود. پس از آن کنجاله کلزا، آفتابگردان و تخم پنبه از جمله دیگر منابع پروتئینی هستند.

کنجاله ها معمولا از نظر میزان اسید آمینه متیونین کمبود دارند. اما درصد آمینواسید لیزین آن ها بیشتر از پروتئین منابع غلات نظیر گلوتن ذرت است. گلوتن ها و منابع غلات به میزان زیادی به لحاظ تامین آمینواسید لیزین فقیر است.

چالش دیگر در استفاده از منابع پروتئین گیاهی در خوراک دام، وجود عوامل ضد تغذیه ای ایجاد کننده ی اخلال در هضم و جذب خوراک و متابولیسم بدن دام است. ممانعت کننده های آنزیمی تریپسین و پپسین در کنجاله ها و گوسیپول موجود در تخم پنبه دانه از جمله آن ها هستند که مصرف آن ها را به صورت فراوری نشده با محدودیت مواجه می کنند. هرچند در اثر فراوری ناکامل نیز ممکن است بخشی از آن ها وجود داشته باشند.

نگرانی دیگر، کاهش قابلیت هضم در اثر عمل آوری بیش از حد و واکنش هایی نظیر میلارد و میزان بالای فیبرها و لیگنین است. همانطور که در بخش پروتئین عبوری گفته شد، ممکن است عملیاتی که جهت عبوری کردن پروتئین منابع گیاهی انجام می شود منجر به کاهش قابلیت هضم در روده شود.

چالش دیگر در منابع پروتئین گیاهی وجود سموم کپکی یا مایکوتوکسین ها است که باید به آن ها توجه داشت.

عوامل موثر بر کیفیت منابع پروتئین جانوری در خوراک دام

منابع پروتئین جانوری، اگرچه با کیفیت ترین منابع از نظر پروتئین عبوری و پروفایل آمینواسید هستند، اما منبع آن ها در این شاخصه های کیفی و بهداشتی موثر هستند. پودر پر دارای قابلیت هضم پایینی بوده و همچنین به دلیل داشتن میزان آمینواسید سیستئین بالا یک منبع نامطلوب به شمار رفته و میزان بالای آن در محصولات ضایعات کشتارگاهی اگرچه موجب افزایش درصد پروتئین خام می شود، اما به کیفیت محصول آسیب می رساند. پودر ماهی به دلیل دارا بودن پروفایل آمینواسید مناسب، نرخ عبور شکمبه ای و قابلیت هضم روده ای بالا، از جمله محبوب ترین منابع پروتئین در تغذیه گاوهای شیری است. باید توجه داشت که نزدیک ترین نسبت آمینواسیدهای محدود کننده به احتیاجات دام در پودر ماهی وجود دارد.

همچنین وجود مقادیری چربی، کلسیم، فسفر و سایر منابع معدنی و مغذی در منابع حیوانی توجیه کننده هزینه اقتصادی آن ها هستند.

با این وجود چالش های استفاده از منابع پروتئین جانوری شامل خطر آلودگی های میکروبی، TVN بالا، تقلبات و منبع نامناسب پروتئین باشد. بنابراین خرید این منابع از تولیدکنندگان معتبر به طور تازه و انجام آزمایشات لازم از الزمات در هنگام تهیه منابع پروتئین جانوری است.

شرکت نگین فید پس از سال ها فعالیت در زمینه پودر ماهی های خالص و ترکیبی با پودر گوشت طیوری با کیفیت، توانسته است رضایت معتبرترین تولید کنندگان صنعت دام، طیور و آبزیان را جلب نماید. که در قسمت رضایت مشتری در این وبسایت می توانید مشاهده نمایید.

نیتروژن غیر پروتئینی در خوراک دام

عمده ترین منبع نیتروژن غیر پروتئینی در خوراک دام اوره است که بدن حیوان قادر است میزان اندکی از آن را در شکمبه به پروتئین میکروبی تبدیل کند. اگرچه به طور طبیعی بخشی از اوره ی بدن نیز وارد شکمبه می شود. بنابراین در مورد اثرگذاری منابع اوره در شکمبه تردیدهایی وجود دارد. اما شواهد نشان می دهند استفاده از منابع اوره آهسته رهش در دام های پرواری یا کم تولید می تواند کمک کننده باشد.