هدف اولیه از ساخت غذا برای ماهیان، فراهم کردن مخلوطی متعادل از مواد خوراکی برای تأمین نیازهایی همچون انرژی نگهداری، رشد، تولیدمثل و سلامت است. غذای مورد نظر باید خوش خوراک باشد و فاقد ترکیبات ضدغذایی باشد، زیرا این ترکیبات مانع از عملکرد مناسب ماهی میشوند. اولین ماده مغذی که در ساخت غذا در نظر گرفته میشود، پروتئین است که برای تأمین آمینواسیدهای ضروری بدن موردنیاز است. پودر ماهی بهعنوان مهمترین منبع پروتئین در غذای ماهیان شناخته میشود و تقریباً دوسوم پروتئین در غذای آبزیان از آن تأمین میشود.
رشد پایدار آبزیپروری به میزان زیادی وابسته به تأمین نهادههای غذایی مناسب و ایمن برای آبزیان پرورشی است. با این حال، در حال حاضر پرورش انواع آبزیان وابستگی زیادی به وجود پودر و روغن ماهی در جیره غذایی دارد. سالانه در جهان، میلیونها تن پودر ماهی فرآوریشده بهطور عمده در جیره غذایی تجاری چارپایان اهلی، طیور و آبزیان استفاده میشود که وابستگی آبزیپروری به آن بیشتر است. ما در هلدینگ نگین فید قصد داریم به معرفی پودر ماهی و تاریخچهی آن از گذشته و وضعیت آن در ایران بپردازیم پس با ما تا انتها همراه باشید.
پودر ماهی چیست؟
پودر ماهی یا آرد ماهی، محصولی است که از خشک کردن و آسیاب کردن قسمتهای مختلف ماهی مانند سر، استخوان، پوست و گوشتهای غیرقابل مصرف برای انسان تولید میشود. این پودر به دلیل داشتن پروتئین بالا، اسیدهای آمینه ضروری، ویتامینها و مواد معدنی، یک مکمل غذایی ارزشمند برای دام، طیور و آبزیان محسوب میشود. پودر ماهی به بهبود رشد، تقویت سیستم ایمنی و افزایش تولیدمثل در حیوانات کمک کرده و باعث بهبود کیفیت گوشت و تخم مرغ میشود.
پودر ماهی به طور گسترده در صنایع مختلفی مانند دامداری، طیور، آبزیپروری و کشاورزی کاربرد دارد. در دامداری، پودر ماهی به عنوان یک منبع پروتئینی با کیفیت در جیره غذایی گاو، گوسفند و بز استفاده میشود. در صنعت طیور نیز، پودر ماهی به بهبود رشد و تولید تخم مرغ کمک میکند. همچنین، در آبزیپروری، پودر ماهی به عنوان یک مکمل غذایی ارزشمند برای ماهیها و میگوها استفاده میشود. در کشاورزی نیز، پودر ماهی به عنوان یک کود طبیعی برای بهبود کیفیت خاک و افزایش تولید محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد.
تاریخچه تولید و مصرف پودر ماهی
اولین بار کاربرد پودر ماهی بهعنوان منبع اصلی پروتئین در دامپروری پس از جنگ جهانی دوم، موجب آغاز صنعت آبزیپروری مدرن گردید؛ اما توسعه آبزیپروری باعث شد تا امروزه پودر و روغن ماهی بهعنوان افزودنیهای غذای آبزیان در مقیاس وسیعی مورد استفاده قرار بگیرد. از دهه ۱۹۵۰، پس از کشف رابطه بین مصرف چربیهای اشباع و تغذیه و سلامتی، انگیزه مصرف گوشت قرمز و مرغ در برابر غذاهای دریایی و سایر آبزیان کاهش یافت. این امر باعث شد تا به دلیل ارزش غذایی بالاتر فرآوردههای دریایی و سایر پروتئینهای حیوانی، این محصولات رشد پیدا کنند و عدم کشش ذخایر دریایی موجب رونق آبزیپروری شود.
با رشد سریع تولیدات آبزیپروری از دهه ۱۹۷۰، بخش بیشتری از مصرف پودر ماهی به سمت تولید غذای آبزیان معطوف گردید. سابقه مصرف پودر ماهی در مناطق مختلف جهان به هزاران سال پیش بازمیگردد؛ برای مثال، در کشورهای اسکاندیناوی قبل از شناسایی ماهیت غذایی پودر ماهی، از آن بهعنوان غذای دام و طیور استفاده میشده است. در سالهای گذشته، پودر ماهی برای چارپایان اهلی، خوک، مرغ و بهصورت محدودی برای تولید دارو در صنایع داروسازی و کود بهکار میرفته است. ضمن اینکه در سال ۲۰۰۸، آمریکا بیشترین صادرات و نیجریه بیشترین واردات را برای مصرف انسانی پودر ماهی داشته است.
| کشور/ ناحیه بهره برداری | گونه اصلی استفاده شده در تولید | سهم از کل تولید 2007 | سهم از کل صادرات 2007 |
| پرو | آنچوی | 25% | 41% |
| شیلی | جک ماکرل، آنچوی، ساردین | 13% | 16% |
| چین | مختلف | 19% | 0% |
| تایلند | مختلف | 8% | 3% |
| آمریکا | مانهادن، آلاسکا پولاک | 5% | 3% |
| ایسلند | بلو وایتینگ، کاپلین، تریمینگ | 2% | 4% |
| نروژ | بلو وایتینگ، کاپلین، تریمینگ | 3% | 1% |
| دانمارک | سندیل، اسپرات، بلو وایتینگ، هرنیگ | 3% | 5% |
| ژاپن | ساردین، پلیچارد | 4% | 0% |
| جمع | 81% | 73% |
جدول ۱: گونههای اصلی و سهم کل تولید و صادرات (FAQ Fishtat, 2009)
ویژگیها و مواد تشکیل دهنده پودر ماهی
پودر ماهی درواقع آردی مایل به رنگ قهوهای است که تقریباً از انواع آبزیان دریایی به دست میآید؛ اما بهطور کلی از ماهیهای وحشی صیدشده، ماهیهای کوچک و ماهیان استخوانی چرب که بهطور معمول برای مصرف مستقیم انسانی مناسب نیستند، طی مراحل پختن، فشار دادن، خشک کردن و آسیاب کردن ماهی خام تازه و ضایعات ماهی تولید میشود.
اغلب گونههای مورد استفاده در تولید پودر ماهی محتوای پروتئینی مشابهی دارند که در حدود ۲ تا ۳ درصد ماهی است، اما محتوای چربی در گونههای مختلف ماهی بسیار متغیر بوده و مستقیماً به کارایی حذف چربی در زمان فرآوری وابسته است. روغن و پودر ماهی دارای مقادیر بسیار بالایی پروتئین، اسیدهای آمینه، مواد معدنی و اسیدهای چرب ضروری (اسیدهای چرب امگا ۳) هستند.
پودر ماهی در کیفیتهای متفاوتی عرضه میشود که حتی ممکن است در یک کیفیت نامطلوب سبب کاهش رشد و تأثیر سوء بر سلامت ماهی گردد. پودر ماهی با کیفیت مناسب بهطور متوسط ۶۰ تا ۷۰ درصد پروتئین، ۲ تا بیش از ۱۴ درصد چربی، ۶ تا ۱۲ درصد رطوبت و ۱۸ تا ۲۵ درصد خاکستر دارد.
مزایای استفاده از پودر ماهی:
پودر ماهی یکی از مهمترین مواد اولیه در صنعت تغذیه دام، طیور و آبزیان است. این ماده غذایی حاوی پروتئین بالا و اسیدهای آمینه ضروری است که برای رشد و تولید مثل حیوانات بسیار مفید هستند. همچنین پودر ماهی منبع غنی از اسیدهای چرب امگا-3 است که موجب بهبود سلامت و کیفیت محصولات دامی میشود.
مشکلات و محدودیتهای پیش روی پودر ماهی:
تولید پودر ماهی در حال حاضر به شدت به ماهیان پلاژیک وابسته است. کاهش ذخایر این ماهیان، همراه با افزایش تقاضای بازار برای پودر ماهی در تغذیه آبزیان، سبب شده است قیمت این محصول سالانه افزایش یابد. نوسانات بازار جهانی و کمبود آب نیز به عنوان عوامل تشدیدکننده، بر قیمت پودر ماهی و برنامههای تولید آبزیپروری تأثیرگذار هستند. کاهش منابع آبی و خشکسالی، با کاهش تولید علوفه و غذای دام، تقاضا برای محصولات پروتئینی جایگزین مانند پودر ماهی را افزایش داده است. در نتیجه، پایش دقیق بازار توزیع و مصرف پودر ماهی از اهمیت بالایی برخوردار است.

مهمترین جایگزینهای گیاهی و جانوری پودر ماهی:
با توجه به افزایش روزافزون مصرف ماهی در ایران و اهمیت آن برای سلامت جامعه، کاهش قیمت ماهی و تشویق مردم به مصرف بیشتر آن، نیازمند کاهش هزینههای تولید است. یکی از راهکارهای موثر برای کاهش هزینههای تولید آبزیان، جایگزینی منابع پروتئینی ارزانتر به جای پودر ماهی است که از نظر اقتصادی بسیار پرهزینه است.
منابع پروتئینی گیاهی مانند کنجاله سویا، کنجاله پنبهدانه، کنجاله بذرک، کنجاله کلزا، کنجاله گلرنگ، کنجاله کنجد و دانه باقلا از جمله متداولترین جایگزینهای پودر ماهی هستند. در میان این منابع، کنجاله سویا به دلیل فراوانی و ارزش غذایی بالا، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
از سوی دیگر، منابع پروتئینی جانوری مانند کرم خاکی، حشرات و پروتئینهای تک سلولی نیز میتوانند به عنوان جایگزینهای بالقوه مورد توجه قرار گیرند. با وجود پتانسیل بالای این منابع، هنوز مطالعات و کاربردهای گستردهای در صنعت آبزیپروری ایران نداشتهاند.

وضعیت پودر ماهی در جهان
تولید جهانی پودر ماهی به طور متوسط سالانه حدود 7 میلیون تن برآورد میشود. با این حال، پدیده النینو میتواند این میزان را تا 5-7 میلیون تن کاهش دهد. به طور کلی، از هر 4 تا 5 تن ماهی، حدود یک تن پودر ماهی تولید میشود.
در اروپا، شش گونه ماهی اصلی برای تولید پودر ماهی و روغن ماهی مورد استفاده قرار میگیرد که میتوان آنها را به سه دسته تقسیم کرد:
- گونههای نامناسب برای مصرف انسانی: مانند ساندل، که به طور انحصاری برای تولید پودر ماهی استفاده میشوند.
- گونههایی با پتانسیل مصرف انسانی محدود: مانند Norway Sprat، pout، کاپلاین و بلووایتینگ، که به دلیل محدودیت بازار مصرف انسانی، عمدتاً به تولید پودر ماهی اختصاص مییابند.
- گونههای با اولویت مصرف انسانی: مانند هرینگ، که مازاد صید مجاز یا ماهیهای نامناسب برای مصرف مستقیم، ممکن است برای تولید پودر ماهی استفاده شود.
در مقیاس جهانی، پرو به عنوان بزرگترین تولیدکننده پودر ماهی شناخته میشود. ذخایر عظیم آنچوی در آبهای پیرامون این کشور، امکان صید گسترده و تولید پودر ماهی با حجم بالا را فراهم کرده است. پرو حدود 40 درصد از صادرات جهانی پودر ماهی و روغن ماهی را به خود اختصاص داده است. چین، با توجه به صنعت آبزیپروری گسترده خود، یکی از بازارهای اصلی مصرفکننده پودر ماهی پرو محسوب میشود.
وضعیت پودر ماهی در ایران:
در ایران، اولین کارخانه تولید پودر ماهی در سال ۱۳۲۷ در شیلات استان هرمزگان راهاندازی شد و اولین کارخانه خصوصی تولید پودر ماهی کشور نیز در سال ۱۳۶۷ با نام “پودر ماهی جنوب” تأسیس شد. در حال حاضر، ۴۷ کارخانه تولید پودر ماهی در کشور با ظرفیت ۱۲۰۰ تن ماده اولیه در روز مشغول به فعالیت هستند.
در ایران، پودر ماهی عمدتاً از ضایعات ماهیان و صید ضمنی کشتیهای صیادی تهیه میشود؛ اما ماهی کیلکا در شمال یکی از منابع خام تأمین پودر ماهی برای کارخانههای پودر شمال کشور بوده است که به دلیل کاهش ذخایر آن از سال ۱۳۷۸، به علت هجوم شانهدار مهاجم دریای خزر (Mnemiopsis leidyi)، مشکلاتی را برای این صنعت به وجود آورده است.
ذخایر فانوسماهیان در خلیجفارس و دریای عمان نیز از منابع ارزشمندی است که کمتر از آن بهرهبرداری شده است. با این حال، مواد اولیه مورد استفاده در صنعت پودر ماهی کشور، ۸۵ درصد از کیلکای صیدشده در آبهای شمال، ضایعات کارخانههای کنسرو ماهی، و فانوسماهیان صیدشده در آبهای جنوب تأمین میشود.

راهکارهای پیشنهادی برای حل مشکلات صنعت پودر ماهی در ایران
آگاهی و پایش مستمر روند بازار تولید و سهم پودر ماهی در توسعه آبزیپروری بهعنوان یک نهاده اثرگذار، بسیار ضروری است. توازن کاربرد آن در قیمت جیره غذایی نیز بسیار مؤثر بوده و میتواند محدودیتهایی در تولیدات آبزیپروری ایجاد کند. در حال حاضر، چالش عمده صنایع غذایی آبزیان، یافتن منابع غذایی پایدار جایگزینی است که تمام مواد مغذی لازم پودر و روغن ماهی را دارا باشد و عوارض جانبی نامطلوبی مانند رشد آهستهتر و تغییر محتوای غذایی محصول نهایی را به حداقل برساند تا آبزیپروری مطلوبتری حاصل شود.
علاوه بر این، باید اثر مواد جایگزین بر استانداردهای پرورش مانند رشد، ضریب تبدیل غذایی، و تأثیر آن بر ایمنی و مقاومت در برابر بیماری نیز بررسی شود. در ایران، برای دستیابی به صید پیشبینیشده برنامه فانوسماهیان و با توجه به وجود ذخایر فراوان این ماهیان در خلیج فارس و دریای عمان، میتوان مواد اولیه بیشتری در اختیار کارخانههای تولید پودر ماهی قرار داد و به ظرفیتهای پیشبینیشده تولید دست یافت. اما در آبهای شمال، به دلیل هجوم شانهدارها، امکان صید کیلکا وجود ندارد.
تأمین نیاز مازاد پودر ماهی موردنیاز آبزیپروری کشور، با توجه به رقابت آن با بخش دامپروری، تنها از طریق واردات قابل تأمین نیست و نیازمند برنامهریزی دقیق در حوزه صید و هماهنگی بین برنامههای صیادی و آبزیپروری است. با این حال، اقداماتی همچون کاهش واردات متناسب با رشد صنعت پودر ماهی داخلی بهمنظور حمایت از صنایع داخلی، دقت در مکانیابی و استقرار کارخانههای پودر ماهی جدید، هماهنگسازی برنامههای توسعه صیادی و آبزیپروری، پایش تحولات بازار، جامعنگری در سهم رقبای نیازمند نهادههای آبزیپروری در کشور، و بسترسازی برای صادرات پودر ماهی میتواند راهگشای مشکلات این صنعت در ایران باشد. این اقدامات میتوانند تقاضای بیشتری برای این نهاده ایجاد کرده و به پیشرفت صنعت آبزیپروری کمک کنند.
کلام پایانی
پودر ماهی به عنوان یک منبع غنی از مواد مغذی، نقش بسیار مهمی در تغذیه دام، طیور و آبزیان ایفا میکند. این محصول با بهبود رشد، افزایش تولید و بهبود کیفیت محصولات دامی و کشاورزی، به افزایش بهرهوری در این صنایع کمک شایانی میکند. همچنین، استفاده از پودر ماهی به عنوان کود طبیعی، میتواند به حفظ محیط زیست و کاهش استفاده از کودهای شیمیایی کمک کند. به طور خلاصه، پودر ماهی یک محصول ارزشمند و کاربردی است که در صنایع مختلفی مورد استفاده قرار میگیرد و نقش مهمی در تامین امنیت غذایی و بهبود وضعیت اقتصادی جوامع ایفا میکند.