پرورش ماهیان سالم و باکیفیت، هدفی است که هر تولیدکننده آبزیان به دنبال آن است؛ اما آیا می‌دانستید یکی از بزرگترین چالش‌های این صنعت، مقابله با بیماری‌های رایج در ماهیان پرورشی است؟ یکی از این بیماری‌ها که می‌تواند به‌طور جدی سلامت و تولید شما را تهدید کند، بیماری حباب گازی است. این مشکل نه‌تنها باعث تلفات گسترده در مزارع پرورشی می‌شود، بلکه کیفیت محصول نهایی را نیز کاهش می‌دهد.
در این مقاله، با زبانی ساده و کاربردی، دلایل بروز این بیماری، علائم آن و روش‌های پیشگیری و درمان را بررسی می‌کنیم. اگر به دنبال حفظ سرمایه و افزایش بهره‌وری در کسب‌وکار آبزی‌پروری خود هستید، این مطلب دقیقاً همان چیزی است که به آن نیاز دارید. با ما همراه باشید تا راه‌حل‌های عملی و علمی برای مدیریت این چالش مهم را کشف کنید.
ما در هلدینگ نگین فید به‌عنوان یکی از بزرگترین تولیدکننده انواع پروتئین‌های حیوانی برای مصرف دام، طیور و آبزیان در این مقاله در تلاش هستیم که با معرفی اهمیت بهداشت در آبزی‌پروری و معرفی بیماری حباب گازی قدمی کوچک در راستای حمایت از خانواده‌ها و تولیدکنندگان آبزیان برداریم. پس با ما تا انتها همراه باشید.
اهمیت بهداشت در آبزی‌پروری
آبزیان یکی از مهم‌ترین موارد غذایی انسان‌ها است و میزان سرانه مصرف آبزیان در ایران و جهان بسیار بیشتر از حد تصور است؛ پس حفظ بهداشت آبزیان و جلوگیری از بروز انواع بیماری‌ها از شرایط اصلی تولید آبزیان پرورشی به شمار می‌رود. در مراکز پرورش ماهی و آبزیان، به دلیل تراکم جمعیت و شرایط نسبتاً مصنوعی محیطی، بروز بیماری‌ها و سرعت انتشار آن‌ها بیشتر از محیط‌های طبیعی است. بیماری‌ها و عوارض مختلف نه‌تنها باعث تلفات و کاهش چشمگیر تولید می‌شوند، بلکه مصرف گوشت و فرآورده‌های آبزیان بیمار برای انسان نیز خالی از خطر نیست.
به باور آبزی‌پروران، عرضه ماهیان پرورشی روزبه‌روز با تقاضای بیشتری از سوی مصرف‌کنندگان مواجه شده است. این امر طبیعی به نظر می‌رسد، چراکه مردم تولیدات بهداشتی و باکیفیت را ترجیح می‌دهند. امروزه علاوه بر بیماری‌های عفونی، باقیمانده سموم کشاورزی، داروهای دامپزشکی، فلزات سنگین و مواد آلاینده (آلی و غیرآلی) نیز از چالش‌های مطرح در آبزی‌پروری هستند. ازاین‌رو ضروری است که تولیدات شیلاتی از هر دو جنبه اقتصادی و بهداشتی موردتوجه قرار گیرند.
تعریف بیماری در آبزی‌پروری
از نظر علمی، بیماری به وضعیتی غیرعادی گفته می‌شود که تحت‌تأثیر اثرات سوء برخی موجودات زنده، در ماهی یا هر موجود آبزی دیگر که خارج از شرایط متعارف قرار دارد، ایجاد می‌شود. این وضعیت ممکن است منشأ زیستی (Biotic) یا غیرزیستی (Abiotic) داشته باشد. بیماری با منشأ زیستی شامل انواع عفونت‌های ناشی از میکروارگانیسم‌ها، انگل‌های خارجی و داخلی و سایر موجودات زنده است که در سه گروه اصلی بیماری‌های ویروسی، باکتریایی و قارچی طبقه‌بندی می‌شود. در مقابل، بیماری با منشأ غیرزیستی می‌تواند ناشی از عوامل زیر باشد:
- ناهنجاری‌های ژنتیکی مانند زوال نسل، بروز صفات نامقاومتی و اختلالات رشدی
- صدمات فیزیکی ناشی از دست‌کاری، صید، حمل‌ونقل، تراکم جمعیت و حمله شکارچیان
- ناهماهنگی‌های تغذیه‌ای، مانند کمبود مواد مغذی
- آلودگی‌های محیطی، مانند سموم با منشأ مواد آلی و معدنی، آلودگی‌های نفتی و رادیواکتیو
- شرایط نامساعد محیطی مانند تغییرات دما، pH، اکسیژن محلول، گازهای سمی و شوری آب
بیماری حباب گازی (Gas Bubble Disease)
علت ایجاد بیماری
این بیماری از دسته بیماری‌های اکتسابی است که تحت‌تأثیر عوامل محیطی ایجاد می‌شود. بیماری حباب گازی زمانی رخ می‌دهد که گازهای اتمسفر به صورت فوق‌اشباع در آب موجود باشد. افزایش یا کاهش ناگهانی گازهای محلول در آب، عامل اصلی بروز این بیماری در ماهیان قزل‌آلای پرورشی تشخیص داده شده است.
در این شرایط، گازها در خون ماهی به‌طور معمول افزایش یا کاهش نمی‌یابند؛ گازهای مذکور از حالت محلول در خون خارج شده و به شکل حباب درمی‌آیند. ماهیان در اثر آمفیزم و آمبولی گازی در اندام‌های مختلف تلف می‌شوند. آب چاه‌ها و چشمه‌ها، که معمولاً دارای نیتروژن زیاد (به دلیل عدم مصرف در فرآیندهای زیستی) و اکسیژن کم (به علت کاهش آن توسط مواد آلی در خاک) است، می‌تواند باعث بروز این بیماری شود.
اگرچه نیتروژن عامل اصلی این بیماری است، گازهای اکسیژن و دی‌اکسیدکربن نیز در حالت فوق‌اشباع می‌توانند موثر باشند. به‌طور کلی، منابع ایجاد فوق‌اشباعیت گاز شامل انژکتورهای ونتوری، آبشارها و پمپ‌های خراب در سیستم‌های آبی هستند.
علائم و نشانه‌ها
نشانه‌های این بیماری بسته به گونه و سن ماهی موردنظر متفاوت است. در لاروها، بیشتر حباب‌ها در زیر پوست و کیسه‌ی زرده ظاهر می‌شوند ولی در لبه‌ی باله‌هایشان نیز ممکن است مشاهده گردد. در سنین بالاتر، این حباب‌ها در چشم‌ها، پوست، آب‌شش‌ها و دهان ظاهر می‌شوند. ماهی‌هایی که حباب گازی در حدقه‌ی چشم آن‌ها تشکیل شده است، معمولاً دارای چشم‌های بیرون‌زده هستند و تیره‌تر از بقیه‌ی ماهی‌ها به نظر می‌رسند. علائم بالینی در این بیماری به دو شکل حاد و مزمن خود را نشان می‌دهد که در ادامه هرکدام مورد بررسی قرار می‌گیرد.
فوق اشباع شدن گاز به صورت حاد
فوق اشباع شدن گاز به صورت حاد (درصد کل فشار گاز: 50-200 میلی‌متر جیوه)، در طول کمتر از چند دقیقه می‌تواند منجر به تلفات شود. پس از چند روز قرار گرفتن در شرایط فوق، تخم‌ها در سطح شناور می‌شوند و ممکن است لاروها دچار تورم کیسه‌ی زرده شوند. تورم جمجمه، اگزوفتالمی و تورم لامل‌های ششی از عوارض ایجاد این بیماری می‌باشد که در این وضعیت ممکن است نزدیک به 100 درصد تلفات رخ دهد.
فوق اشباع شدن به فرم مزمن
سطوح فوق اشباع کم منجر به ایجاد فرم مزمن با تلفات کم (کمتر از 5 درصد)، تورم کیسه‌ی شنا و آمبولی خارجی رگ‌ها در دستگاه گوارش و دهان می‌شود. در این نوع اشباعیت، عوارض ثانویه مانند تلفات غیرعادی زیاد، ناهنجاری‌های اسکلتی و عفونت‌های فرصت‌طلب اغلب شایع هستند. شواهد نشان می‌دهد که ماهی‌هایی که در مراحل نخست زندگی خود در معرض فوق اشباعیت مزمن قرار گرفته‌اند، ممکن است در مراحل بعدی زندگی و در سیکل تولید، مقاومت کمتری از خود نشان دهند.
فصل شیوع بیماری حباب گازی
در این باره باید گفت که در واقع بیماری حباب گازی زمانی می‌تواند رخ دهد که آب از یک چاه عمیق (۹۰ متر به بالا) پمپ شود. چون چنین آبی اغلب توسط نیتروژن و یا دی‌اکسید کربن اشباع می‌شود، ممکن است آب چشمه پس از گرم شدن در فصل بهار توسط نیتروژن اشباع گردد. این حالت به دلیل تجمع گاز نیتروژن در طول فصل زمستان، به واسطه‌ی تجزیه‌ی طبیعی نیترات‌ها و نیتریت‌ها ایجاد می‌شود.
تشخیص بیماری حباب گازی
حضور آمبولی گازی شاخص اصلی تشخیص بیماری حباب گازی است. نگه‌داشتن ماهی در برابر یک منبع نوری می‌تواند به مشاهده‌ی بهتر آمبولی گازی کمک کند. حباب‌ها در زمانی که ماهی در زیر آب است، ممکن است در اثر فشار از باله‌ها و کمان‌های آب‌ششی خارج شوند و به تأیید تشخیص کمک کنند. این بیماری نباید با حباب‌های گازی ایجادشده در ماهی مرده و فاسد اشتباه گرفته شود.
در موارد خفیف‌تر این بیماری، ممکن است حباب‌های گاز قابل مشاهده نباشند. در بچه‌ماهی‌های نورس بزرگ‌تر، معمولاً آب‌شش‌ها بیشترین ضایعات را تجربه می‌کنند. به دلیل تغییر در شناوری، بچه‌ماهی‌های نورس به شکل غیرعادی و ناراحت شنا می‌کنند.
ماهی‌های مبتلا غالباً به حالت وارونه شنا کرده یا به صورت آویخته در آب قرار می‌گیرند. میزان تلفات در این شرایط به طور قابل توجهی متغیر است. اگر پرورش‌دهنده دست خود را در آب فرو ببرد و حباب‌های نقره‌ای رنگ و درخشنده به سرعت در سطح پوست شکل بگیرند، احتمال بروز این بیماری بسیار بالا است. همچنین، هنگام بررسی ماهی‌های مبتلا زیر عدسی می‌توان حباب‌های گاز را در سطح پوست یا درون مویرگ‌های آب‌ششی مشاهده کرد.
درمان بیماری حباب گازی
درمان بیماری حباب گازی مستلزم حذف گاز اضافی از منبع آبی است. برای این منظور، یکی از روش‌ها هوادهی آب است تا به آن فرصت داده شود با هوا به تعادل برسد؛ اما در بسیاری از مواقع این روش عملی نیست. لذا تعمیر سوراخ‌ها یا منافذ لوله‌های آب‌رسانی و پمپ‌ها که ممکن است باعث تزریق هوا به داخل آب شوند، ضروری است.
در سیستم‌هایی با آب جاری که از حجم زیادی آب استفاده می‌کنند، می‌توان از سیستم‌های گاززدا برای خروج گاز اضافی بهره برد. همچنین، در برخی منابع ذکر شده است که برای درمان ماهیانی که از این بیماری رنج می‌برند، کاهش جریان آب به همراه هوادهی شدید جهت خروج نیتروژن اشباع، می‌تواند مؤثر باشد.
پیامدها و عوارض بیماری حباب گازی
باید گفت اگرچه ممکن است تلفات ناشی از عارضه‌ی حباب گازی در جمعیت بچه ماهیان نورس کم باشد، اما نجات‌یافتگان از یک همه‌گیری به ندرت کیفیت مطلوبی جهت پرورش خواهند داشت. با توجه به اینکه ضایعات ناشی از این بیماری تقریباً جبران‌ناپذیر است، ماهیان مبتلا حتی پس از بهبودی نسبی دچار عفونت‌های باکتریایی ثانویه شده و یا رشدشان متوقف شده و اصطلاحاً رشدسوز می‌گردند.
نتیجه‌گیری
بیماری حباب گازی یکی از مشکلات جدی در پرورش ماهیان است که می‌تواند تأثیرات قابل توجهی بر رشد و بقای ماهیان داشته باشد. این بیماری اغلب به دلیل تغییرات ناگهانی در فشار گاز و اشباع شدن آب از نیتروژن یا دی‌اکسیدکربن رخ می‌دهد و در موارد شدید می‌تواند منجر به تلفات گسترده در ماهیان گردد. علائم آن شامل تورم در اندام‌های مختلف ماهی، تغییر در رفتار شنا و حتی عفونت‌های ثانویه است.
برای پیشگیری و درمان بیماری حباب گازی، لازم است که اقداماتی همچون هوادهی مناسب، رفع مشکلات سیستم‌های آب‌رسانی و گاززدایی به طور مؤثر انجام شود. در نهایت، توجه به شرایط محیطی و کنترل دقیق پارامترهای آب می‌تواند از بروز این بیماری جلوگیری کرده و به بهبود کیفیت پرورش ماهیان کمک نماید.