با توجه به افزایش روزافزون جمعیت، مصرف رو به رشد و محدود بودن منابع غذایی، پروتئین مورد نیاز سبد غذایی به سختی در دسترس افراد قرار می­گیرد. ماهی و آبزیان به عنوان غنی­ترین منابع پروتئینی در بین مواد غذایی مورد استفاده­ی مردم، اهمیت فوق­العاده­ای دارند و بسیاری از کشورهای پیشرفته­ی دنیا بخش قابل توجهی از پروتئین مصرفی خود را از این منبع تأمین می­نمایند؛ لذا یکی از شرایط اصلی تولید آبزیان پرورشی، حفظ بهداشت و جلوگیری از بروز انواع بیماری­ها در آن­هاست. به طور کلی بیماری­های ماهیان به دو دسته­ی بیماری­های غیر عفونی (محیطی، تغذیه­ای، ژنتیکی) و بیماری­های عفونی تقسیم بندی می­شوند که بیماری­های عفونی به علت مسری بودن از جایگاه ویژه­ای به لحاظ اهمیت برخوردار می­باشند. این دسته از بیماریها از طریق ارگانیسم­های پاتوژن (انگل، باکتری، ویروس، قارچ) پدید می آیند که در محیط مزرعه وجود دارند و یا توسط ماهیان حامل وارد محیط پرورشی می­گردند. امروزه ماهی قزل آلای رنگین کمان به عنوان ماهی پرورشی اصلی اکثر کارگاه­های تکثیر و پرورش ماهیان سردابی شناخته می­شود. از ویژگی های بارز و مهم این ماهی، می توان به سازگاری وی با شرایط پرورش متراکم اشاره کرد. از طرف دیگر ماهی قزل آلا در انتخاب غذا سخت­گیر نیست و از سرعت رشد خوبی نیز برخوردار می­باشد. منابع آبی مشترک، واردات تخم چشم زده از سایر کشورها و عدم اجرای مقررات بهداشتی در حمل و نقل و انتقال ماهی­ها، مشترک بودن تعدادی از بیماری های عفونی در بین ماهیان سرد آبی و گرمابی و در نهایت هجوم پرندگان آبزی سبب شده که بیماری­های عفونی باکتریایی یکی از مشکلات و چالش­های پیشروی صنعت آبزی پروری ماهیان سردابی باشد که این بیماری­ها از طریق مرگ و میر ماهی­ها، کاهش رشد و به دنبال آن افزایش دوره­ی پرورش، ضررهای اقتصادی فراوانی را متوجه پرورش دهنده می­نمایند.

بیماری دهان قرمز روده­ای (Enteric red mouth)

از جمله بیماری­های عفونی باکتریایی که صنعت آبزی پروری را تهدید میکند و باعث ایجاد خسارت های اقتصادی و گاه جبران ناپذیر می­شود، یرسینیوزیس (yersiniosis) و یا بیماری دهان قرمز روده­ای (ERM) می­باشد. این بیماری که با نام­های بیماری دهان قرمز آنتروباکتریایی، دهان قرمز هگرمن، بیماری لکه­ی خونی چشم آزادماهی و بیماری قرمز آنتریک نیز شناخته می­شود، یک بیماری عفونی سیستماتیک است و در حال حاضر یکی از بیماری­های رایج در صنعت آبزی پروری ماهیان سردابی کشور به­ویژه آزادماهیان محسوب می­شود. بر اساس گزارش سازمان دامپزشکی کشور این بیماری از نظر میزان خسارات اقتصادی و گسترش بیماری، بعد از استرپتو کوکوزیس به عنوان دومین بیماری مهم مزارع سردابی کشور مطرح می­باشد.

علت ایجاد

عامل باکتریایی

عامل ایجادکننده­ی این بیماری، باکتری یرسینیا راکری (Yersinia ruckeri) می­باشد. باکتری فوق در گروه باکتری­های گرم منفی و متعلق به خانواده­ی آنتروباکتریاسه بوده و نوعی باکتری میله­ای می­باشد که بدون اسپور و فاقد کپسول بوده، اما اغلب دارای تاژک است. از سایر خصوصیات این باکتری می­توان به تحرک آن اشاره کرد؛ این باکتری همچنین به شیوه­ی هوازی اختیاری، اکسیژن خوبی را مورد مصرف قرار می­دهد. باکتری فوق از طریق ماهیان آلوده، ماهی­های وحشی، پرندگان و پستانداران منتقل می­شود. در دمای ۱۵ درجه سانتی­گراد بیشترین تلفات و در دمای کمتر از ۱۰ درجه سانتی­گراد کمترین میزان تلفات و ابتلا رخ می­دهد. این باکتری در محیط­های آبی و در بین رسوبات زنده می­ماند و در هر زمان می­تواند ایجاد بیماری کند حتی گفته شده که باکتری در آب­های گل­آلود و لجنی می­تواند تا ۲ ماه زنده بماند. ماهیان به ظاهر سالمی که ناقل این بیماری هستند در دمای ۱۸-۱۵ درجه سانتی گراد شروع به ترشح باکتری نموده و بیماری به شکل بالینی ظاهر می­گردد. همان طور که بیان شد در دمای کمتر از ۱۰ درجه میزان ابتلا و تلفات کمتر است. درصد بالایی (بیش از ۷۵ درصد) از ماهیان بهبودیافته تبدیل به حاملین بیماری می­شوند و به صورت دوره­ای باکتری را از قسمت انتهای روده­ی خود پخش می­کنند. به طور کلی می­توان گفت مهمترین محل استقرار و منشأ این باکتری، ماهیان بیمار و میزبانان ناقل هستند و به نظر می­رسد که انتقال بیماری از طریق جریان آب صورت می­گیرد.

عوامل شیمیایی

عوامل اصلی تأثیرگذار شیمیایی بر آلودگی آب مزارع پرورشی به باکتری یرسینیا راکری، نیتریت، نیترات، آمونیاک، اکسیژن محلول و دمای آب می­باشند. بیشترین و کمترین میزان همبستگی در بین فاکتورهای شیمیایی آب با آلودگی آن به یرسینیا راکری، به ترتیب متعلق به نیتریت و دمای آب می باشد. بین مقادیر نیتریت با آلودگی آب مزارع پرورش ماهی به باکتری فوق ارتباط معناداری وجود دارد. بطوریکه مقادیر بالای نیتریت (بیشتر از ppm 1/0) می­تواند به عنوان یک فاکتور مستعد کننده­ی قوی در بروز بیماری فوق نقش کلیدی داشته باشد.

علائم و نشانه­ ها

این بیماری به دو حالت حاد و مزمن در ماهیان بـروز می­نماید. علائمی که جهت تشخیص بیماری بکار برده می شوند را می­توان از لحاظ نوع آنها به ۳ دسته­ی کلی تقسیم بندی کرد. قابل بیان است که ممکن است تمامی علائم ذکر شده در همه مبتلایان دیده نشود و این احتمال وجود دارد که موارد فوق به صورت مشترک در ماهیان بیمار مشاهده نگردد.

تغییرات رفتاری ماهی

شنای نامتعارف و نامنظم (چرخشی یا مارپیچی) ، کندی حرکت ، بیحالی و از دست دادن تعادل.

علائم ظاهری ماهی

کدورت قرنیه، خونریزی در اطراف چشم­ها ، بیرون زدگی یا اصطلاحاً اگزوفتالمی یک یا دو طرفه­ی چشم همراه با لکه­های خونی در آن. تیرگی رنگ پوست همراه با قرمز شدن رنگ اطراف دهان، سرپوش آب­ششی و قاعده­ی باله­ها (البته در مواردی ممکن است علائم قرمزی اطراف دهان مشاهده نشود). اتساع محوطه­ی بطنی و بیرون زدگی مخر.

تصویر1- بروز اگزوقتالمی در ماهیان مبتلا به بیماری دهان قرمز روده ­ای

علائم داخلی ماهی

بزرگی و پرخونی طحال، آب آوردگی شکم، رنگ پریدگی ماهیان و بزرگ شدن کبد، پرخونی کلیه و در مواردی خونریزی در اندام­های داخلی مثل سطح کبد و قلب و خونریزی در انتهای روده. خونریزی در داخل دهان، فک، قاعده باله­ها.

تصویر ۲- قرمزی دهان، یکی از علائم بیماری یرسینیوزیس

شایان ذکر است بر اساس آخرین یافته­های علمی این بیماری جزء بیماری­های قابل انتقال میان انسان و حیوان طبقه­بندی شده است و جداسازی و شناسایی آن از نظر بهداشت عمومی نیز حائز اهمیت می­باشد. بیماری مزبور در انسان به صورت عفونت­های گوارشی -روده ای بروز می­نماید و در صورت وجود زخم بر روی دست و آلودگی زخم با آب مزرعه یا ماهیان مبتلا، منجر به بروز عفونت­های گوارشی همراه با تب­های شدید در انسان می­گردد. این بیماری جزء عفونت­های ثانویه در انسان مطرح می­باشد و به ویژه در افرادی که از ضعف سیستم ایمنی برخوردارند، بروز می­نماید.

فصل شیوع

با توجه به نتایج تحقیقات صورت گرفته، با کاهش اکسیژن محلول آب، میزان آلودگی آب به باکتری یرسینیا راکری افزایش می­یابد. این کاهش اکسیژن می­تواند در فصول گرم سال که میزان BOD (نرخ مصرف اکسیژن) افزایش می یابد و تقاضای اکسیژنی ارتقا پیدا می کند مشهود گردد. از طرفی دیگر فاکتور دما که در فصل تابستان و در مناطقی که در این فصل نوسانات دمایی بیشتری دارند، موجب افزایش BOD شده که به دنبال میزان اکسیژن مصرفی افزایش و مقدار محلول آن کاهش می یابد؛ که این عوامل باعث بروز استرس در ماهی شده و می­تواند افزایش احتمال آلودگی ماهیان به یرسینیوزیس را به همراه داشته باشد.

سن و گونه­های در معرض ابتلا

حساس­ترین گونه به این بیماری قزل آلای رنگین کمان به ویژه در اندازه­ی انگشت قد می­باشد و اندازه­ی زیر یک گرم تا انگشت قدی (دامنه­ی وزنی ۲۰-۱ گرم) بیشترین درصد آلودگی و اندازه­ی بازاری و پرواری (وزن ۲۰۰ گرم به بالا) کمترین میزان آلودگی را به باکتری یرسینیا راکری نشان داده­اند. این باکتری قادر است در تمام سنین ماهی قزل آلا عفونت­زایی داشته باشد؛ لیکن، میزان تلفات در ماهیان بالغ به مراتب کمتر از بچه ماهیان می­باشد و علت آن را می­توان به این عامل ارتباط داد که ماهیان کوچک­تر نسبت به عوامل بیماری­زا حساس­ترند و احتمال بروز بیماری و مرگ در آنها بیشتر است. همچنین برخی از بچه ماهیان تا سنین بالاتر این عامل بیماری­زا را با خود حمل می کنند و بیماری فوق به صورت مزمن در آنها وجود دارد (ماهیان ناقل) لذا می­توان این گونه گفت که در ماهی­های با سایز کوچک و انگشت قد این بیماری به صورت حاد بروز می­نماید و ماهی­های با سایز بزرگ­تر فرم مزمن بیماری را نشان می­دهند. میزان تلفات در ماهی­های جوان ۳۵-۲ درصد در هفته می­باشد که وجود عوامل استرس­زا در محیط پرورش از جمله کیفیت نامناسب آب، تراکم بالا، تغذیه­ی نامناسب و دست­کاری­های غیر ضروری و مکرر باعث افزایش تلفات در ماهیان مبتلا می­گردد. از سایر گونه­های مهم تجاری که نسبت به این بیماری حساس هستند می­توان به قزل آلای خال قرمز^[1]، ماهیان خاویاری^[2]، ماهی گلدفیش^[3]، مارماهی^[4]، اردک ماهی^[5]، کفشک ماهی^[6]، ماهی آزاد کوهو^[7] و آزادماهی اقیانوس اطلس^[8] اشاره نمود.

تشخیص

همان طور که گفته شد ماهیان مبتلا اغلب دارای علائم بالینی چون شنای نامتعارف، تیرگی رنگ و جدا افتادگی از سایر ماهیان هستند. برای تشخیص این بیماری می­توان از روش­های باکتری­شناسی، سرولوژیکی، آسیب شناسی و مولکولی استفاده کرد. بدین ترتیب که می­توان از قدام کلیه، ثلث روده، محوطه­ی دهانی و آب نمونه گیری کرد و نمونه بر روی محیط اختصاصی یرسینیا (Yersinia selective agar) کشت داد و آن را به مدت ۷۲-۴۸ ساعت در دمای ۲۵ درجه سانتی­گراد نگهداری کرد و بعد از رنگ­آمیزی گرم و انجام آزمایشات بیوشیمیایی توصیه شده، باسیل­های گرم منفی با اکسیداز منفی و کاتالاز مثبت جهت استخراج DNA و تشخیص قطعی با انجام واکنش زنجیره­ای پلی­مراز مورد استفاده قرار گیرند.

پیشگیری و کنترل

به منظور کنترل و پیشگیری از وقوع یرسینیوزیس، بکار بردن اقدامات زیر مؤثر خواهد بود:

• انجام اقدامات مدیریتی و بهداشتی: ضدعفونی کامل تخم­ها و تجهیزات، قرنطینه نمودن ماهیان قبل از وارد کردن به حوضچه­ها و ممانعت از ورود ماهی­ها و تخم­های مشکوک و یا آلوده به این بیماری به مزرعه، دور نگه داشتن پرندگان، پستانداران و ماهیان وحشی باز استخر نیز کارساز خواهد بود.
• کنترل شرایط استرس­زا از طریق بهبود شرایط محیطی: بهبود کیفیت آب و تعویض به موقع آن، کاهش دست­کاری­های بی­مورد، اجتناب از تراکم بیش از حد ماهيان، تغذیه مناسب و کاهش بار مواد آلی.

[1] – Salmo trutta fairo

[1] – Acipenceridae

[1] – Carassius auratus

[1] – Anguilla anguilla

[1] – Esox Lucius

[1] – Psettodes erumei

[1] – Oncorhynchus kisutch

[1] – Salmo salar

واکسیناسیون: این عمل به طور طبیعی پتانسیل درگیری آبزیان با بیماری را کاهش می­دهد. واکسیناسیون یکی از کارآمدترین روش کنترل بروز بیماری در مزارع می­باشد. اولین واکسن تجاری استفاده شده در ماهی برای این منظور، واکسن یرسینیوزیس بوده است که در سال ۱۹۷۶ تجاری گشته و به طور گسترده در مزارع مختلف دنيا مورد استفاده قرار گرفته است. واکسن مذکور که پس از تجویز، سطح بالایی از محافظت در برابر بیماری را ایجاد می­نمود، از سلول کامل باکتری یرسینیا راکری تهیه گردیده بود. واکسن­های تجاری موجود علیه این بیماری به صورت تزریقی و خوراکی در دسترس می­باشد که نوع واکسیناسیون با توجه به سن، اندازه ماهی و شرایط مزرعه باید تجویز شود. واکسیناسیون در مناطق مختلف نتایج متفاوتی را نیز در بر خواهد داشت. در مناطقی که استرس­های محیطی اعم از کیفیت پایین آب، دست کاری، تراکم بالا و کیفیت پایین غذا وجود دارد، کارایی واکسن در القای بیماری­زایی نیز متفاوت خواهد بود.

• استفاده از ترکیبات محرک ایمنی و ضدعفونی کننده­های مناسب.
• انجام نمونه­گیری­های دوره­ای.
• استفاده از ترکیبات پروبیوتیک در جهت افزایش توان سیستم ایمنی ماهی.

به طور کلی در این راستا با ترویج فرهنگ مدیریت بهداشتی، ارتقا سطح علمی تولیدکنندگان و توصیه­های بهداشتی به مزرعه­داران، می­توان به کنترل و پیشگیری از شیوع این بیماری در مزارع پرورش ماهی کمک شایانی نمود.

درمان

به طور کلی برای درمان بیماری­های ماهیان دو گام اصلی وجود دارد: ابتدا تشخیص بیماری و سپس شناسایی داروی مناسب و اندازه­گیری مقادیر مورد نیاز آن برای درمان بیماری. ایمن سازی ماهیان از طریق افزودنی­های غذایی می­تواند یکی از راه­کارهای سودمند جهت افزایش مقاومت ماهیان در مقابله با بیماری­های باکتریایی محسوب گردد. برای درمان ماهیان مبتلا به یرسینیوزیس، تتراسایکلین­ها و سولفونامیدها را توأم به روش خوراکی (مخلوط با غذا) به ماهیان داده می­شود.